Sympozjum "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odry-Warty"

Sympozjum "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odra-Warta"

5 listopada 2025, Kulturhaus Küstriner Vorland (DE)

Sympozjum „Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odra-Warta“ koncentrowało się na złożonej polsko-niemieckiej historii w regionie przygranicznym, szczególnie po II wojnie światowej. Otworzyło ono przestrzeń dla polsko-niemieckiego dialogu na temat głębokich wstrząsów z 1945 roku.

Region ten jest przykładem przymusowej migracji, straty i nowych początków, których skutki są odczuwalne do dziś. Pamięć jest tu rozumiana jako relacja - otwarta, wieloperspektywiczna i w dialogu. Celem nie jest gotowa narracja, ale odpowiedzialna narracja, która łączy naukę i osobiste doświadczenia, angażuje młodych ludzi i buduje mosty między badaniami, edukacją i społeczeństwem.

Projekt finansowania „Pamięć łączy“ tworzy transgraniczną sieć, która sprawia, że miejsca historyczne stają się widoczne i zachowują ślady. W ten sposób pamięć staje się procesem, który otwiera horyzonty, umożliwia zrozumienie i kształtuje przyszłość.

Program:

Otwarcie:

Robert Nitz

Burmistrz miasta Seelow (Mark)

„Zachować historię – kształtować przyszłość: powitanie na sympozjum w regionie Odry i Warty“

W przemówieniu powitalnym podkreślono znaczenie sympozjum jako części niemiecko-polskiego projektu „Pamięć łączy“, doceniono wspólną historię i zwrócono uwagę na odpowiedzialność za aktywne zajmowanie się tematami wysiedleń, przymusowej migracji i utraty kultury. Pan Nitz podkreśla znaczenie kultury pamięci dla teraźniejszości i przyszłości, wzywa do dialogu i współpracy oraz apeluje, aby wyciągać wnioski z historii dla pokojowego współistnienia w Europie.

Dirk Röder

Miasto Seelow (Mark)

Wystąpienie otwierające sympozjum „Wysiedlenia, przymusowa migracja, utrata kultury w 1945 r. w regionie Odry i Warty“

Podkreśla się, że pamięć jest żywym, wspólnym procesem. Wymaga odwagi, szacunku i otwartości oraz czerpie siłę z różnorodności i dialogu. Sympozjum „Pamięć łączy“ promuje wymianę różnych doświadczeń i perspektyw w celu budowania mostów między pokoleniami i dyscyplinami. Celem nie jest gotowa narracja, ale otwarta, odpowiedzialna opowieść o przeszłości.

Panel I: Klasyfikacja historyczna

Przemysław Słowiński

Akademia Jakuba von Paradyża

Zmiany ludnościowe na pograniczu polsko-niemieckim po II wojnie światowej. Historia. Polityka. Semantyka.

II wojna światowa stanowiła przełomowe wydarzenie w dziejach ludzkości. W jej wyniku doszło do wielu zmian na całym świecie. Nie można mieć wątpliwości, że odpowiedzialność za wywołanie tego konfliktu zbrojnego ponosiło państwo niemieckie, a popełnione przez III Rzeszę zbrodnie, których efektem była śmierć milionów obywateli Polski, a także innych krajów, ogromna skala chorób, niepełności fizycznej i psychicznej, zniszczenia materialne na niespotykaną skalę wywarły skutki, których efekty są widoczne do dnia dzisiejszego.

Reinhard Schmook

Muzeum Oderland Bad Freienwalde

Ucieczka i wypędzenie w regionie Odry-Warty na przykładzie Królewca/Nm. (Chojna)

Przemówienie porusza temat ucieczki i wypędzenia w regionie Odry-Warty na przykładzie miasta powiatowego Königsberg/Neumark. Szybkie zbliżanie się Armii Czerwonej na przełomie stycznia i lutego 1945 r. doprowadziło tu do chaosu, ponieważ władze partyjne do samego końca uniemożliwiały uporządkowaną ewakuację miasta. To, co wydarzyło się w Królewcu w okresie od 4 kwietnia do 23 czerwca 1945 r., opisał miejscowy drugi pastor Fritz Bliedner. Był on członkiem Kościoła Wyznającego, opozycyjnego ruchu protestanckich chrześcijan przeciwko próbom dostosowania doktryny i organizacji niemieckiego Kościoła protestanckiego do narodowego socjalizmu. Wpisy w jego dzienniku są zarówno wiarygodne, jak i pouczające, pozwalając nam stworzyć obraz straszliwych wydarzeń między inwazją Armii Czerwonej a wypędzeniem ludności miasta. Odzwierciedlają one śmierć i zniszczenie, cierpienie pozostałych mieszkańców i wreszcie rozległe zniszczenie miasta wraz z jego średniowiecznymi zabytkami.

Ryszard Skałba

Muzeum Twierdzy Kostrzyn

Pionierskie lata Kostrzyna w Polsce

W połowie 1945 r. Stare i Nowe Miasto w Küstrinie należały do najbardziej zniszczonych miast byłej Rzeszy Niemieckiej. Wysiedlenie niemieckich mieszkańców utorowało drogę polskim osadnikom, a miasto otrzymało nową nazwę - Kostrzyn. Pierwszymi osadnikami byli głównie kolejarze i celnicy, którzy mieli zapewnić funkcjonowanie podstawowych struktur transportowych i granicznych. Z czasem dołączyli do nich robotnicy pracujący przy odbudowie celulozowni i papierni, co ożywiło życie gospodarcze.

Kostrzyn rozwijał się na terenie dawnego Nowego Miasta, budując od podstaw nowe budynki i obiekty. Stopniowo powstawały urzędy, szkoły i zakłady pracy, a miasto coraz bardziej nabierało polskiego charakteru.

Tim Müller

Eigenbetrieb Kulturbetriebe Frankfurt (Oder) Muzeum Miejskie Viadrina

Zaginione muzeum. Muzeum Frankfurtu nad Odrą w dawnym Lienauhaus

Losy zbiorów Muzeum Miejskiego we Frankfurcie zostały odtworzone na podstawie historycznych źródeł archiwalnych i zeznań świadków. Podczas gdy znaczące dzieła sztuki zostały zabezpieczone w marcu 1945 r. przez prof. dr Karpę i prawdopodobnie wywiezione za granicę, mniej wartościowe eksponaty pozostały na miejscu i w większości uległy zniszczeniu. Losy najważniejszych eksponatów nadal pozostają niejasne; możliwe jest, że zostały one przeniesione do magazynów w Poczdamie lub rosyjskich muzeach. Dzięki temu pozostaje nadzieja, że uznane za zaginione zbiory uda się jeszcze odnaleźć. Wyjaśnienie losów frankfurckiej kolekcji wymaga dalszych intensywnych badań.

Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz

Eigenbetrieb Kulturbetriebe Frankfurt (Oder) Muzeum Miejskie Viadrina

Cranach na prowincji - i jego losy po 1945 roku

Ołtarz z Dębna, wykonany w warsztacie Lucasa Cranacha Młodszego, należał do najważniejszych retabulów renesansowych w regionie nadodrzańskim. Ufundowany w 1562 r. przez księżnę Katarzynę Brunszwicką dla kościoła miejskiego w Dębnie, po jego rozbiórce w 1852 r. trafił do kościoła filialnego w Oborzanach. Jego powojenne losy są emblematyczne dla strat, jakie dotknęły ruchome dziedzictwo kulturowe w regionie Odry i Warty. Zniszczenia wojenne, przemarsz Armii Czerwonej oraz późniejsze przesiedlenia ludności doprowadziły do zniszczenia, grabieży lub deprecjacji licznych elementów wyposażenia kościelnego. Wraz z wymianą ludności nastąpiła zmiana wyznaniowa: nowi, katoliccy osadnicy z Polski często odnosili się do protestanckiej sztuki obojętnie lub niechętnie. Także ołtarz z Dębna w latach 50. XX w. został zdemontowany i przeniesiony na strych kościoła, gdzie niezabezpieczony przed działaniem czynników atmosferycznych uległ poważnym uszkodzeniom. Pamięć o nim zaginęła. Dopiero w 1998 r. odkrył go ponownie regionalista Lech Łukasiuk, lecz w stanie fragmentarycznym i zniszczonym. W 2002 r. ołtarz przewieziono do konserwacji – nie do wyspecjalizowanej pracowni, lecz do prywatnego warsztatu diecezjalnego konserwatora w Szczecinie. Ponieważ po 1945 r. dzieła nie wpisano do rejestru zabytków, do dziś nie podlega ono ochronie państwowej. Referat na przykładzie wysokiej klasy ołtarza ukazuje złożone powojenne losy dzieł sztuki regionu: między destrukcją wojenną, wyobcowaniem wyznaniowym, zaniedbaniem a niepewną przyszłością.

Henriette Brendler

Frankfurt nad Odrą

Ocalone, utracone, zwrócone: średniowieczne okna chóru kościoła Mariackiego we Frankfurcie nad Odrą

Trzy późnogotyckie okna chóru kościoła Mariackiego we Frankfurcie nad Odrą nie bez powodu nazywane są szklanym skarbem. Nigdzie indziej w Brandenburgii nie ma porównywalnej kolekcji średniowiecznych witraży; okno Antychrysta jest nawet uważane za wyjątkowe. Artykuł koncentruje się na losach frankfurckiej Biblii obrazkowej podczas II wojny światowej, postępowaniu z tym przedmiotem w NRD i długiej drodze od ponownego odkrycia do repatriacji i renowacji.

Marek Karolczak

Myślibórz

Straty materialne dziedzictwa kulturowego na przykładzie gminy Myślibórz (Soldin)

Wykład opisuje sytuację w Soldinie/Myśliborzu w lutym 1945 r. po wkroczeniu wojsk radzieckich i prezentuje zachowane dokumenty ze zbiorów Muzeum Pojezierza Myśliborskiego w Myśliborzu. Ukazują one losy eksponatów, które znajdowały się w zbiorach Muzeum Regionalnego - Muzeum Historii Lokalnej Powiatu Solińskiego, istniejącego w latach 1928-1945.

Christian Hirte

Muzeum Lebuser Land Müncheberg

Utrata inwentarza w Muzeum Lebuser Land Müncheberg 1945 i nast.

Przerwa na lunch
i zwiedzanie Muzeum w Kulturhaus Küstrin-Kietz pod profesjonalnym nadzorem Stowarzyszenie na rzecz Historii Küstrin e.V.

Panel II: Perspektywy lokalne - utrata kultury - zawłaszczenie kulturowe?

Kamila Pałubicka

Kulturerben e.V.

Artystyczno-twórcza mediacja historii na przykładzie Muzeum Martyrium Słońsk (Sonnenburg)

Miasto Słońsk (dawniej Sonnenburg) jest doskonałym przykładem trudnej spuścizny narodowego socjalizmu. Znajdował się tu jeden z pierwszych obozów koncentracyjnych, w którym więziono licznych więźniów politycznych z całej Europy. W końcowej fazie II wojny światowej ponad 800 więźniów padło ofiarą zaplanowanej masakry. Radzenie sobie z tym historycznym dziedzictwem i pamięć o ofiarach pozostaje głównym zadaniem społecznym.

Stowarzyszenie Kulturerben e.V. od ponad dziesięciu lat współpracuje z polsko-niemieckimi grupami młodzieży nad innowacyjnym podejściem artystycznym do tego trudnego rozdziału europejskiej historii. W różnych projektach wypróbowano podejścia performatywne, medialne i partycypacyjne, które umożliwiają młodym ludziom aktywne zaangażowanie się w kulturę pamięci i rozwijanie własnych form ekspresji.

W ramach bieżących warsztatów łączymy przekazywanie wiedzy historycznej z metodami artystycznymi i kreatywnymi. Po wycieczce z przewodnikiem po centralnych miejscach pamięci w Słońsku i wizycie w muzeum-pomniku, młodzi ludzie pracują samodzielnie w polsko-niemieckich zespołach, tworząc filmy świeckie. Technika ta pozwala im łączyć obrazy, symbole i teksty oraz kondensować swoje refleksje na temat historii Sonnenburga w krótkich sekwencjach filmowych. Pracę uzupełniają teksty mówione i nagrania audio, które są włączane do wspólnego występu podczas nabożeństwa żałobnego.

Rezultatem jest wielowarstwowe, ponadnarodowe podejście do kultury pamięci, które łączy fakty historyczne z twórczą aktywnością własną i umożliwia młodym ludziom doświadczanie siebie jako aktywnych twórców żywej europejskiej kultury pamięci.

Thomas Drewing

Stowarzyszenie historyczne i krajoznawcze Gusow-Platkow e.V.

Nowe muzea - podejście nowej generacji

Zostanie wydany tom konferencyjny, który będzie zawierał dodatkowe specjalistyczne materiały:

Friedrich Adolph baron von Dellingshausen

Baliw Brandenburgii Zakonu Joannitów

Sonnenburg – przez 500 lat centrum Balley Brandenburg Zakonu Rycerskiego św. Jana Szpitalnego
do Jerozolimy

Zakon Joannitów jak żaden inny kształtował i rozwijał region Odry i Warty przez wieki. Na tle wydarzeń z 1945 roku tekst pokazuje, jak Zakon Joannitów zareagował na skutki tych historycznych przemian. Odzyskiwanie zaginionych dzieł sztuki, zabezpieczanie archiwaliów oraz inwestycje i działania mające na celu zachowanie zabytkowych budynków symbolizują wysiłki zmierzające do odzyskania utraconego dziedzictwa kulturowego i stworzenia wspólnej przestrzeni pamięci. Inicjatywy na rzecz ożywienia turystycznego i kulturalnego we współpracy z polskimi partnerami są wyrazem woli przezwyciężenia podziałów przeszłości i promowania transgranicznego dialogu na temat wspólnego dziedzictwa regionu. Zaangażowanie Zakonu Joannitów dokumentuje zatem nie tylko zachowanie obiektów, ale także próbę zachowania tożsamości i ciągłości w obliczu strat i zmian oraz wspólnego kształtowania ich na nowo.

Andrzej Kirmiel

Muzeum Alf Kowalski Międzyrzecz w Międzyrzecu

Międzyrzecz i ziemia międzyrzecka 1933-1947 w obliczu wielkich przemian

Artykuł przedstawia dzieje mieszkańców Międzyrzecza i ziemi międzyrzeckiej w latach 1933-1947 pod kątem zmian narodowościowych. Autor opisuje proces, który doprowadził do rozbicia i zniszczenia kilkunarodowościowej struktury miasta, kształtującej się przez stulecia. Referuje historię żydowskiej społeczności Międzyrzecza, która jako pierwsza zniknęła z etnicznego krajobrazu i przedstawia kolejne przemieszczenia ludności, tym razem po zakończeniu II wojny światowej. Wówczas swoje domy porzucić musiała niemiecka ludność miasta i pobliskich wsi. Pozostali autochtoni, ludność polska, słabo lub wcale nie mówiąca po polsku, z którymi nowa władza nie bardzo wiedziała, co zrobić. Ostatecznie potraktowano ich jak cudzoziemców, deklarujących chęć pozostania w Polsce i poddano takiej samej weryfikacji. Ostatnim elementem zmian narodowościowych na ziemi międzyrzeckiej był napływ ludności z centralnej i wschodniej Polski oraz Ukraińców i Łemków z Polski południowo-wschodniej, wysiedlonych ze swojej rodzinnej ziemi w ramach rozpoczętej w 1947 roku akcji „Wisła”.

Takie masowe przesiedlenia tworzą sytuację, w której obca etnicznie ludność trafia na ziemie, gdzie nie ma już co prawda wcześniejszych gospodarzy, ale o ich długoletniej obecności świadczy wszystko dookoła. Autor opisuje, co się stało z kulturą materialną społeczności, które do 1945 roku zamieszkiwały w Międzyrzeczu i okolicznych miejscowościach.

Andy Steinhauf

Stowarzyszenie na rzecz Historii Küstrin e.V.

Obóz koncentracyjny Küstrin / Alt-Drewitz 1945 r.

Artykuł opisuje powstanie i krótką egzystencję obozu przejściowego Küstrin/Alt-Drewitz jesienią 1945 roku. Zgodnie z rozkazem radzieckiej administracji wojskowej dotyczącym kierowania przepływem uchodźców obóz został utworzony jako centralne miejsce przejściowe dla wysiedleńców. Pomimo ogromnych zniszczeń i braku infrastruktury musiało tam czasowo pomieścić się nawet 30 000 osób. Raporty opisują chaotyczne warunki, niedostateczną opiekę medyczną, napaści oraz problemy logistyczne, takie jak „kryzys wagonowy“. W okresie od października do grudnia 1945 r. przez obóz przeszło ponad 52 000 osób, zanim został on ponownie zlikwidowany z powodu nie do zniesienia warunków i konfliktów z lokalną ludnością. Obóz przejściowy jest przykładem wyzwań okresu powojennego i niepewnej sytuacji wysiedleńców w sowieckiej strefie okupacyjnej.

Katarzyna Sztuba-Frąckowiak

Muzeum Alf Kowalski Międzyrzecz w Międzyrzecu

Współżycie Niemców i Rosjan w gospodarstwach rolnych państwowego szpitala psychiatrycznego Obrawalde po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1945 r. w wspomnieniach Dorothei Neuss z Meseritz.

Artykuł dotyczy Niemców, którzy wraz z żołnierzami radzieckimi zarządzali dwoma majątkami między Obrawalde a Meseritz. Ich wspólnym dowódcą był Ukrainiec sierżant Borodauku, który podczas wysiedleń bezpiecznie przewiózł wszystkich niemieckich robotników przez Odrę do ich nowej ojczyzny. Artykuł opisuje ich harmonijną współpracę w zakresie produkcji żywności dla jednostek radzieckich. Porusza również kwestię relacji Niemców z gospodarstw państwowych z polskimi i radzieckimi władzami w Międzyrzecu.

Dietmar Zimmermann

Neuhardenberg

Neu Hardenberg staje się Marxwalde

Artykuł przedstawia burzliwą historię nazw miejscowości Neuhardenberg, od Quilitz przez Neu Hardenberg do Marxwalde i z powrotem. Szczególną uwagę poświęcono zmianie nazwy na Marxwalde w 1949 r., jej przyczynom, wpływom politycznym i roli przedstawicieli gminy, a także znaczeniu Karola Marksa, które zostały przedstawione na podstawie protokołów i dokumentów z tamtego okresu. Wydarzenia te pokazują, jak zmiany polityczne kształtują lokalną tożsamość.

Chcielibyśmy podziękować naszemu gospodarzowi w Kulturhaus Küstrin-Kietz, naszym partnerom projektu i prelegentom, naszym tłumaczom, naszemu fotografowi panu Ahrendtowi i naszemu zespołowi filmowemu z Parkosmedia. Chcielibyśmy również podziękować naszemu sponsorowi i aktywnym uczestnikom sympozjum.