PAMIĘĆ ŁĄCZY

REGION NAD RZEKAMI ODRA I WARTA

Autor: Dirk R

  • Żywe miejsca pamięci

    Żywe miejsca pamięci

    Tworzenie sieci niemiecko-policyjnych miejsc pamięci ofiar narodowosocjalistycznej tyranii, w szczególności nazistowskich mordów na chorych; rozwój programów edukacyjnych i turystyki pamięci.

    Projekt finansowania Interreg VI A na lata 2026-2028

    Projekt dotyczy ponownej oceny, wizualizacji i połączenia w sieć „Historia nazistowskich mordów na chorych“ w Międzyrzeczu, Berlinie i Ueckermünde oraz „Ślady żydowskiego życia“ w Seelow, Międzyrzeczu, Berlinie i Ueckermünde.

    W ramach współpracy transgranicznej partnerzy projektu rewitalizują lub przywracają miejsca pamięci o znaczeniu krajowym, wyposażając je w wystawy cyfrowe i łącząc je ze sobą tematycznie. Oprócz zrównoważonych inwestycji w rozbudowę miejsc pamięci, głównym celem projektu jest rozwój transgranicznych ofert turystyki edukacyjnej z elementami integracyjnymi i zaangażowaniem odpowiednich grup docelowych.

    Celem jest poprawa dostępu do miejsc pamięci, a tym samym do wspólnej historii polsko-niemieckiego pogranicza, która jest wyjątkowa w kontekście zakończenia II wojny światowej i przesunięcia Polski na zachód.

    Kluczowe wyniki projektu

    „Historia nazistowskich mordów na chorych“

    • Transgraniczne działania na rzecz wymiany wiedzy i tworzenia sieci kontaktów,
    • Rewitalizacja cmentarza i miejsca pamięci w Międzyrzeczu-Obrzycach,
    • Projekt i budowa ogrodu kontemplacyjnego na terenie kliniki w Międzyrzeczu
      Obrzyce w ramach polsko-niemieckiego projektu młodzieżowego ze stażystami z firm ogrodniczych i krajobrazowych z Berlina i Międzyrzecza,

      Opracowanie wystawy na temat historii nazistowskich mordów szpitalnych w Ueckermünde w klinice AMEOS,
    • Opracowanie i połączenie nowych i istniejących wystaw cyfrowych na temat historii nazistowskich mordów w Międzyrzeczu-Obrzycach i Ueckermünde, polskie tłumaczenie i połączenie wystawy „Totgeschwiegen“ w Berlinie,
    • Opracowanie zorientowanych na grupę docelową modułów turystyki edukacyjnej na temat historii nazistowskich mordów na chorych u partnerów projektu, połączonych w sieć pod względem treści i marketingu transgranicznego.

    „Ślady żydowskiego życia“

    • Transgraniczne działania na rzecz wymiany wiedzy i tworzenia sieci kontaktów,
    • Budowa nowego miejsca pamięci i spotkań „dawny cmentarz żydowski Seelow“ na dawnym pierwotnym miejscu,
    • Opracowanie czterech tras okrężnych z elementami cyfrowymi śladami życia żydowskiego w Seelow, Międzyrzeczu, Ueckermünde i Berlinie-Charlottenburgu,
    • Opracowanie zorientowanych na grupę docelową modułów turystyki edukacyjnej na temat śladów życia żydowskiego u partnerów projektu, połączonych w sieć pod względem treści i marketingu transgranicznego.

    W ten sposób projekt odpowiada na wspólne wyzwanie, jakim jest poprawa wzajemnego dostępu do dziedzictwa kulturowego oraz oferty turystycznej i kulturalnej na obszarze wsparcia, a także wykorzystanie możliwości oferowanych przez kulturę i turystykę w celu rozszerzenia powiązań transgranicznych.

    Sieć „Pamięć łączy“ zapewnia odpowiednie ramy dla tworzenia sieci i rozpowszechniania nowych programów turystyki edukacyjnej w ramach projektu. Projekt przyjmuje strategię wieloperspektywicznego krajobrazu pamięci Odra-Warthe i konsoliduje transgraniczną ofertę turystyki edukacyjnej dla znaczącej epoki II wojny światowej w regionie.

    Kontekst historyczny

    Podejście transgraniczne i potrzeba zaangażowania partnerów spoza obszaru finansowania wynikają z rozmieszczenia i roli nazistowskich miejsc zbrodni na byłym terytorium Rzeszy. Osoby z upośledzeniem umysłowym były izolowane w dawnej klinice w Berlinie, selekcjonowane i deportowane do sanatorium w Meseritz-Obrawalde, gdzie zamordowano około 10 000 osób. Na terenie kliniki w państwowym sanatorium Ueckermünde utworzono i po raz pierwszy wypróbowano krematorium do eksterminacji ofiar nazizmu. W związku z niewielką liczbą i rozmieszczeniem dzisiejszych miejsc pamięci kompleksu nazistowskich mordów szpitalnych, istnieje potrzeba wykorzystania wcześniej niewykorzystanego potencjału do pracy nad pamięcią (Międzyrzecz, Ueckermünde) i umożliwienia doświadczenia historii w kontekście.

    Zachowanie śladów żydowskiego życia jest również ważnym zadaniem niemieckiej pamięci politycznej. Żydzi byli wielokrotnie prześladowani i wypędzani, ostatnio w czasach nazistowskich, kiedy narodowi socjaliści systematycznie wypędzali i eksterminowali całą ludność żydowską.

    Przymusowa migracja ludności w związku z przesunięciem Polski na zachód, a także politycznie i ideologicznie napędzane kultury pamięci w byłej NRD i PRL doprowadziły do zaniedbania wielu żydowskich miejsc, takich jak cmentarze i synagogi. Istnieje potrzeba zachowania śladów i uczynienia historii namacalną ponad granicami. Istniejąca wiedza i doświadczenie partnerów projektu, a także lokalizacje i sieci spoza obszaru objętego finansowaniem zostaną wykorzystane i połączone w celu osiągnięcia pozytywnych efektów na obszarze objętym finansowaniem.

    Partnerzy projektu

    • Gmina Międzyrzecz (partner wiodący)
    • Urząd Marszałkowski Województwa Lubuskiego, Departament Geodezji, Gospodarki Nieruchomościami i Planowania Przestrzennego - Podwydział Planowania Przestrzennego
    • Dzielnica Charlottenburg-Wilmersdorf w Berlinie
    • Miasto Seelow (Mark)
    • Miasto Seebad Ueckermünde
    • Uniwersyteckie Centrum Medyczne w Rostocku
    • Brandenburska Fundacja Miejsc Pamięci, Miejsce Pamięci Ofiar Morderstw Eutanazyjnych (partner stowarzyszony)

    Czas trwania projektu:          01.01.2026 - 31.12.2028

    Następne aktywności

    • Wrzesień/Październik 2026, Berlin: Tydzień projektu dla stażystów 1 z warsztatami „Morderstwa chorych przez nazistów“ i „Inkluzywność“
    • Październik 2026, Brandenburgia: Warsztaty specjalistyczne „Turystyka edukacyjna z osobami z niepełnosprawnościami“
    • Listopad 2026, Seelow: Warsztaty „Ślady życia żydowskiego“

    Projektnews

  • Kulturowe ślady ziemi Lebus

    Kulturowe ślady ziemi Lebus

    Wykorzystanie historii wspólnego krajobrazu kulturowego dla transgranicznej turystyki przyrodniczej i edukacyjnej.

    Projekt finansowania Interreg VI A na lata 2025-2028

    Ludzie od wieków kształtują, uprawiają i kształtują region Odry-Warty. Powstały krajobraz kulturowy jest odzwierciedleniem potrzeb, wartości i tradycji naszego społeczeństwa. Projekt ma na celu opowiedzenie wspólnej historii regionu Odry-Warty poprzez jego krajobraz kulturowy, interaktywnie i z różnych perspektyw.

    Historyczny rozwój metod i procesów uprawy stanowi ważną część naszej wspólnej historii i tożsamości kulturowej, której ślady można znaleźć w krajobrazie, w tradycyjnych formach uprawy, potrawach, produktach naturalnych i wielu innych po obu stronach dzisiejszej granicy. Uczynienie transgranicznego krajobrazu kulturowego namacalnym ma zatem ogromny potencjał dla zrozumienia wspólnej przeszłości, wzmocnienia świadomości wspólnego dziedzictwa kulturowego i tożsamości regionalnej oraz rozwijania wspólnego poczucia odpowiedzialności za przyszłe projektowanie i wykorzystanie krajobrazu.

    Projekt przyczynia się do poprawy wzajemnego dostępu do dziedzictwa naturalnego i kulturowego oraz do ofert turystycznych i kulturalnych w 6 lokalizacjach poprzez opracowanie nowych interaktywnych stacji doświadczeń i połączenie ich w sieć ponad granicami. Nowa marka Kulturland Spuren Lebus (tytuł roboczy) jest częścią marki turystycznej „Erinnerung verbindet“ Oder-Warthe.

    Planowane stacje doświadczalne to: 

    • Słońsk (PL):       
      Praca zakonu joannitów w kształtowaniu krajobrazu kulturowego,
    • Kienitz:                
      Historia projektowania krajobrazu parkowego na przykładzie parku osiedlowego Kienitz,
    • Kostrzyn nad Odrą (PL):
      Wpływ wojska na rozwój krajobrazu kulturowego na przykładzie Twierdzy Küstrin,
    • Buckow (DE):
      Bogata przyroda - historia użytkowania lasu (dzikie zioła, grzyby, owoce leśne i inne),
    • Seelow (DE):
      Dzisiejsze użytkowanie gruntów uprawnych (zrównoważone rolnictwo, odnawialne źródła energii, ochrona krajobrazu),
    • Schweizerhaus Seelow (DE):
      Park przyrodniczy poświęcony historii upraw regionalnych.

    W każdej lokalizacji tworzone są ścieżki przyrodnicze i edukacyjne. Podejście partycypacyjne z elementami analogowymi i cyfrowymi w kilku językach i w prostym języku umożliwia transfer wiedzy na różnych poziomach. Odwiedzający doświadczają historii kultury i wspólnych tradycji w różnych lokalizacjach i z różnych perspektyw w aktywnej formie. Mogą wytwarzać tradycyjne produkty lub aktywnie chronić środowisko. Szczególny nacisk kładziony jest na informowanie o zrównoważonych strategiach i metodach zachowania różnorodności krajobrazu kulturowego oraz konsekwencjach niewłaściwego zachowania człowieka dla klimatu i środowiska.

    Partner projektu:

    • Gmina Słońsk (PL), partner wiodący
    • Miasto Seelow (Mark)
    • Miasto Kostrzyn nad Odrą
    • Gmina Letschin
    • Stowarzyszenie Parków Ochrony Przyrody Märkische Schweiz.
    • Heimatverein „Schweizerhaus Seelow“ e.V.
    • Park Narodowy Ujście Warty (partner stowarzyszony)
    • Park Przyrody Märkische Schweiz (partner stowarzyszony)

    Czas trwania projektu:           01.09.2025 - 31.08.2028

    Wydarzenia projektowe

  • Sympozjum "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odra-Warta"

    Sympozjum "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odra-Warta"

    5 listopada 2025, Kulturhaus Küstriner Vorland (DE)

    Sympozjum „Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945 w regionie Odra-Warta“ koncentrowało się na złożonej polsko-niemieckiej historii w regionie przygranicznym, szczególnie po II wojnie światowej. Otworzyło ono przestrzeń dla polsko-niemieckiego dialogu na temat głębokich wstrząsów z 1945 roku.

    Region ten jest przykładem przymusowej migracji, straty i nowych początków, których skutki są odczuwalne do dziś. Pamięć jest tu rozumiana jako relacja - otwarta, wieloperspektywiczna i w dialogu. Celem nie jest gotowa narracja, ale odpowiedzialna narracja, która łączy naukę i osobiste doświadczenia, angażuje młodych ludzi i buduje mosty między badaniami, edukacją i społeczeństwem.

    Projekt finansowania „Pamięć łączy“ tworzy transgraniczną sieć, która sprawia, że miejsca historyczne stają się widoczne i zachowują ślady. W ten sposób pamięć staje się procesem, który otwiera horyzonty, umożliwia zrozumienie i kształtuje przyszłość.

    Program:

    Otwarcie:

    Robert Nitz

    Burmistrz miasta Seelow (Mark)

    „Zachować historię – kształtować przyszłość: powitanie na sympozjum w regionie Odry i Warty“

    W przemówieniu powitalnym podkreślono znaczenie sympozjum jako części niemiecko-polskiego projektu „Pamięć łączy“, doceniono wspólną historię i zwrócono uwagę na odpowiedzialność za aktywne zajmowanie się tematami wysiedleń, przymusowej migracji i utraty kultury. Pan Nitz podkreśla znaczenie kultury pamięci dla teraźniejszości i przyszłości, wzywa do dialogu i współpracy oraz apeluje, aby wyciągać wnioski z historii dla pokojowego współistnienia w Europie.

    Dirk Röder

    Miasto Seelow (Mark)

    Wystąpienie otwierające sympozjum „Wysiedlenia, przymusowa migracja, utrata kultury w 1945 r. w regionie Odry i Warty“

    Podkreśla się, że pamięć jest żywym, wspólnym procesem. Wymaga odwagi, szacunku i otwartości oraz czerpie siłę z różnorodności i dialogu. Sympozjum „Pamięć łączy“ promuje wymianę różnych doświadczeń i perspektyw w celu budowania mostów między pokoleniami i dyscyplinami. Celem nie jest gotowa narracja, ale otwarta, odpowiedzialna opowieść o przeszłości.

    Panel I: Klasyfikacja historyczna

    Przemysław Słowiński

    Akademia Jakuba von Paradyża

    Zmiany ludnościowe na pograniczu polsko-niemieckim po II wojnie światowej. Historia. Polityka. Semantyka.

    II wojna światowa stanowiła przełomowe wydarzenie w dziejach ludzkości. W jej wyniku doszło do wielu zmian na całym świecie. Nie można mieć wątpliwości, że odpowiedzialność za wywołanie tego konfliktu zbrojnego ponosiło państwo niemieckie, a popełnione przez III Rzeszę zbrodnie, których efektem była śmierć milionów obywateli Polski, a także innych krajów, ogromna skala chorób, niepełności fizycznej i psychicznej, zniszczenia materialne na niespotykaną skalę wywarły skutki, których efekty są widoczne do dnia dzisiejszego.

    Reinhard Schmook

    Muzeum Oderland Bad Freienwalde

    Ucieczka i wypędzenie w regionie Odry-Warty na przykładzie Królewca/Nm. (Chojna)

    Przemówienie porusza temat ucieczki i wypędzenia w regionie Odry-Warty na przykładzie miasta powiatowego Königsberg/Neumark. Szybkie zbliżanie się Armii Czerwonej na przełomie stycznia i lutego 1945 r. doprowadziło tu do chaosu, ponieważ władze partyjne do samego końca uniemożliwiały uporządkowaną ewakuację miasta. To, co wydarzyło się w Królewcu w okresie od 4 kwietnia do 23 czerwca 1945 r., opisał miejscowy drugi pastor Fritz Bliedner. Był on członkiem Kościoła Wyznającego, opozycyjnego ruchu protestanckich chrześcijan przeciwko próbom dostosowania doktryny i organizacji niemieckiego Kościoła protestanckiego do narodowego socjalizmu. Wpisy w jego dzienniku są zarówno wiarygodne, jak i pouczające, pozwalając nam stworzyć obraz straszliwych wydarzeń między inwazją Armii Czerwonej a wypędzeniem ludności miasta. Odzwierciedlają one śmierć i zniszczenie, cierpienie pozostałych mieszkańców i wreszcie rozległe zniszczenie miasta wraz z jego średniowiecznymi zabytkami.      

    Ryszard Skałba

    Muzeum Twierdzy Kostrzyn

    Pionierskie lata Kostrzyna w Polsce

    W połowie 1945 r. Stare i Nowe Miasto w Küstrinie należały do najbardziej zniszczonych miast byłej Rzeszy Niemieckiej. Wysiedlenie niemieckich mieszkańców utorowało drogę polskim osadnikom, a miasto otrzymało nową nazwę - Kostrzyn. Pierwszymi osadnikami byli głównie kolejarze i celnicy, którzy mieli zapewnić funkcjonowanie podstawowych struktur transportowych i granicznych. Z czasem dołączyli do nich robotnicy pracujący przy odbudowie celulozowni i papierni, co ożywiło życie gospodarcze.

    Kostrzyn rozwijał się na terenie dawnego Nowego Miasta, budując od podstaw nowe budynki i obiekty. Stopniowo powstawały urzędy, szkoły i zakłady pracy, a miasto coraz bardziej nabierało polskiego charakteru.

    Tim Müller

    Eigenbetrieb Kulturbetriebe Frankfurt (Oder) Muzeum Miejskie Viadrina

    Zaginione muzeum. Muzeum Frankfurtu nad Odrą w dawnym Lienauhaus

    Losy zbiorów Muzeum Miejskiego we Frankfurcie zostały odtworzone na podstawie historycznych źródeł archiwalnych i zeznań świadków. Podczas gdy znaczące dzieła sztuki zostały zabezpieczone w marcu 1945 r. przez prof. dr Karpę i prawdopodobnie wywiezione za granicę, mniej wartościowe eksponaty pozostały na miejscu i w większości uległy zniszczeniu. Losy najważniejszych eksponatów nadal pozostają niejasne; możliwe jest, że zostały one przeniesione do magazynów w Poczdamie lub rosyjskich muzeach. Dzięki temu pozostaje nadzieja, że uznane za zaginione zbiory uda się jeszcze odnaleźć. Wyjaśnienie losów frankfurckiej kolekcji wymaga dalszych intensywnych badań.

    Agnieszka Lindenhayn-Fiedorowicz

    Eigenbetrieb Kulturbetriebe Frankfurt (Oder) Muzeum Miejskie Viadrina

    Cranach na prowincji - i jego losy po 1945 roku

    Ołtarz z Dębna, wykonany w warsztacie Lucasa Cranacha Młodszego, należał do najważniejszych retabulów renesansowych w regionie nadodrzańskim. Ufundowany w 1562 r. przez księżnę Katarzynę Brunszwicką dla kościoła miejskiego w Dębnie, po jego rozbiórce w 1852 r. trafił do kościoła filialnego w Oborzanach. Jego powojenne losy są emblematyczne dla strat, jakie dotknęły ruchome dziedzictwo kulturowe w regionie Odry i Warty. Zniszczenia wojenne, przemarsz Armii Czerwonej oraz późniejsze przesiedlenia ludności doprowadziły do zniszczenia, grabieży lub deprecjacji licznych elementów wyposażenia kościelnego. Wraz z wymianą ludności nastąpiła zmiana wyznaniowa: nowi, katoliccy osadnicy z Polski często odnosili się do protestanckiej sztuki obojętnie lub niechętnie. Także ołtarz z Dębna w latach 50. XX w. został zdemontowany i przeniesiony na strych kościoła, gdzie niezabezpieczony przed działaniem czynników atmosferycznych uległ poważnym uszkodzeniom. Pamięć o nim zaginęła. Dopiero w 1998 r. odkrył go ponownie regionalista Lech Łukasiuk, lecz w stanie fragmentarycznym i zniszczonym. W 2002 r. ołtarz przewieziono do konserwacji – nie do wyspecjalizowanej pracowni, lecz do prywatnego warsztatu diecezjalnego konserwatora w Szczecinie. Ponieważ po 1945 r. dzieła nie wpisano do rejestru zabytków, do dziś nie podlega ono ochronie państwowej. Referat na przykładzie wysokiej klasy ołtarza ukazuje złożone powojenne losy dzieł sztuki regionu: między destrukcją wojenną, wyobcowaniem wyznaniowym, zaniedbaniem a niepewną przyszłością.

    Henriette Brendler

    Frankfurt nad Odrą

    Ocalone, utracone, zwrócone: średniowieczne okna chóru kościoła Mariackiego we Frankfurcie nad Odrą

    Trzy późnogotyckie okna chóru kościoła Mariackiego we Frankfurcie nad Odrą nie bez powodu nazywane są szklanym skarbem. Nigdzie indziej w Brandenburgii nie ma porównywalnej kolekcji średniowiecznych witraży; okno Antychrysta jest nawet uważane za wyjątkowe. Artykuł koncentruje się na losach frankfurckiej Biblii obrazkowej podczas II wojny światowej, postępowaniu z tym przedmiotem w NRD i długiej drodze od ponownego odkrycia do repatriacji i renowacji.

    Marek Karolczak

    Myślibórz

    Straty materialne dziedzictwa kulturowego na przykładzie gminy Myślibórz (Soldin)

    Wykład opisuje sytuację w Soldinie/Myśliborzu w lutym 1945 r. po wkroczeniu wojsk radzieckich i prezentuje zachowane dokumenty ze zbiorów Muzeum Pojezierza Myśliborskiego w Myśliborzu. Ukazują one losy eksponatów, które znajdowały się w zbiorach Muzeum Regionalnego - Muzeum Historii Lokalnej Powiatu Solińskiego, istniejącego w latach 1928-1945.

    Christian Hirte

    Muzeum Lebuser Land Müncheberg

    Utrata inwentarza w Muzeum Lebuser Land Müncheberg 1945 i nast.

    Przerwa na lunch
    i zwiedzanie Muzeum w Kulturhaus Küstrin-Kietz pod profesjonalnym nadzorem Stowarzyszenie na rzecz Historii Küstrin e.V.

    Panel II: Perspektywy lokalne - utrata kultury - zawłaszczenie kulturowe?

    Kamila Pałubicka

    Kulturerben e.V.

    Artystyczno-twórcza mediacja historii na przykładzie Muzeum Martyrium Słońsk (Sonnenburg)

    Miasto Słońsk (dawniej Sonnenburg) jest doskonałym przykładem trudnej spuścizny narodowego socjalizmu. Znajdował się tu jeden z pierwszych obozów koncentracyjnych, w którym więziono licznych więźniów politycznych z całej Europy. W końcowej fazie II wojny światowej ponad 800 więźniów padło ofiarą zaplanowanej masakry. Radzenie sobie z tym historycznym dziedzictwem i pamięć o ofiarach pozostaje głównym zadaniem społecznym.

    Stowarzyszenie Kulturerben e.V. od ponad dziesięciu lat współpracuje z polsko-niemieckimi grupami młodzieży nad innowacyjnym podejściem artystycznym do tego trudnego rozdziału europejskiej historii. W różnych projektach wypróbowano podejścia performatywne, medialne i partycypacyjne, które umożliwiają młodym ludziom aktywne zaangażowanie się w kulturę pamięci i rozwijanie własnych form ekspresji.

    W ramach bieżących warsztatów łączymy przekazywanie wiedzy historycznej z metodami artystycznymi i kreatywnymi. Po wycieczce z przewodnikiem po centralnych miejscach pamięci w Słońsku i wizycie w muzeum-pomniku, młodzi ludzie pracują samodzielnie w polsko-niemieckich zespołach, tworząc filmy świeckie. Technika ta pozwala im łączyć obrazy, symbole i teksty oraz kondensować swoje refleksje na temat historii Sonnenburga w krótkich sekwencjach filmowych. Pracę uzupełniają teksty mówione i nagrania audio, które są włączane do wspólnego występu podczas nabożeństwa żałobnego.

    Rezultatem jest wielowarstwowe, ponadnarodowe podejście do kultury pamięci, które łączy fakty historyczne z twórczą aktywnością własną i umożliwia młodym ludziom doświadczanie siebie jako aktywnych twórców żywej europejskiej kultury pamięci.

    Thomas Drewing

    Stowarzyszenie historyczne i krajoznawcze Gusow-Platkow e.V.

    Nowe muzea - podejście nowej generacji


    Zostanie wydany tom konferencyjny, który będzie zawierał dodatkowe specjalistyczne materiały:

    Friedrich Adolph baron von Dellingshausen

    Baliw Brandenburgii Zakonu Joannitów

    Sonnenburg – przez 500 lat centrum Balley Brandenburg Zakonu Rycerskiego św. Jana Szpitalnego
    do Jerozolimy

    Zakon Joannitów jak żaden inny kształtował i rozwijał region Odry i Warty przez wieki. Na tle wydarzeń z 1945 roku tekst pokazuje, jak Zakon Joannitów zareagował na skutki tych historycznych przemian. Odzyskiwanie zaginionych dzieł sztuki, zabezpieczanie archiwaliów oraz inwestycje i działania mające na celu zachowanie zabytkowych budynków symbolizują wysiłki zmierzające do odzyskania utraconego dziedzictwa kulturowego i stworzenia wspólnej przestrzeni pamięci. Inicjatywy na rzecz ożywienia turystycznego i kulturalnego we współpracy z polskimi partnerami są wyrazem woli przezwyciężenia podziałów przeszłości i promowania transgranicznego dialogu na temat wspólnego dziedzictwa regionu. Zaangażowanie Zakonu Joannitów dokumentuje zatem nie tylko zachowanie obiektów, ale także próbę zachowania tożsamości i ciągłości w obliczu strat i zmian oraz wspólnego kształtowania ich na nowo.

    Andrzej Kirmiel

    Muzeum Alf Kowalski Międzyrzecz w Międzyrzecu

    Międzyrzecz i ziemia międzyrzecka 1933-1947 w obliczu wielkich przemian

    Artykuł przedstawia dzieje mieszkańców Międzyrzecza i ziemi międzyrzeckiej w latach 1933-1947 pod kątem zmian narodowościowych. Autor opisuje proces, który doprowadził do rozbicia i zniszczenia kilkunarodowościowej struktury miasta, kształtującej się przez stulecia. Referuje historię żydowskiej społeczności Międzyrzecza, która jako pierwsza zniknęła z etnicznego krajobrazu i przedstawia kolejne przemieszczenia ludności, tym razem po zakończeniu II wojny światowej. Wówczas swoje domy porzucić musiała niemiecka ludność miasta i pobliskich wsi. Pozostali autochtoni, ludność polska, słabo lub wcale nie mówiąca po polsku, z którymi nowa władza nie bardzo wiedziała, co zrobić. Ostatecznie potraktowano ich jak cudzoziemców, deklarujących chęć pozostania w Polsce i poddano takiej samej weryfikacji. Ostatnim elementem zmian narodowościowych na ziemi międzyrzeckiej był napływ ludności z centralnej i wschodniej Polski oraz Ukraińców i Łemków z Polski południowo-wschodniej, wysiedlonych ze swojej rodzinnej ziemi w ramach rozpoczętej w 1947 roku akcji „Wisła”.

    Takie masowe przesiedlenia tworzą sytuację, w której obca etnicznie ludność trafia na ziemie, gdzie nie ma już co prawda wcześniejszych gospodarzy, ale o ich długoletniej obecności świadczy wszystko dookoła. Autor opisuje, co się stało z kulturą materialną społeczności, które do 1945 roku zamieszkiwały w Międzyrzeczu i okolicznych miejscowościach.

    Andy Steinhauf

    Stowarzyszenie na rzecz Historii Küstrin e.V.

    Obóz koncentracyjny Küstrin / Alt-Drewitz 1945 r.

    Artykuł opisuje powstanie i krótką egzystencję obozu przejściowego Küstrin/Alt-Drewitz jesienią 1945 roku. Zgodnie z rozkazem radzieckiej administracji wojskowej dotyczącym kierowania przepływem uchodźców obóz został utworzony jako centralne miejsce przejściowe dla wysiedleńców. Pomimo ogromnych zniszczeń i braku infrastruktury musiało tam czasowo pomieścić się nawet 30 000 osób. Raporty opisują chaotyczne warunki, niedostateczną opiekę medyczną, napaści oraz problemy logistyczne, takie jak „kryzys wagonowy“. W okresie od października do grudnia 1945 r. przez obóz przeszło ponad 52 000 osób, zanim został on ponownie zlikwidowany z powodu nie do zniesienia warunków i konfliktów z lokalną ludnością. Obóz przejściowy jest przykładem wyzwań okresu powojennego i niepewnej sytuacji wysiedleńców w sowieckiej strefie okupacyjnej.

    Katarzyna Sztuba-Frąckowiak

    Muzeum Alf Kowalski Międzyrzecz w Międzyrzecu

    Współżycie Niemców i Rosjan w gospodarstwach rolnych państwowego szpitala psychiatrycznego Obrawalde po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1945 r. w wspomnieniach Dorothei Neuss z Meseritz.

    Artykuł dotyczy Niemców, którzy wraz z żołnierzami radzieckimi zarządzali dwoma majątkami między Obrawalde a Meseritz. Ich wspólnym dowódcą był Ukrainiec sierżant Borodauku, który podczas wysiedleń bezpiecznie przewiózł wszystkich niemieckich robotników przez Odrę do ich nowej ojczyzny. Artykuł opisuje ich harmonijną współpracę w zakresie produkcji żywności dla jednostek radzieckich. Porusza również kwestię relacji Niemców z gospodarstw państwowych z polskimi i radzieckimi władzami w Międzyrzecu.

    Dietmar Zimmermann

    Neuhardenberg

    Neu Hardenberg staje się Marxwalde

    Artykuł przedstawia burzliwą historię nazw miejscowości Neuhardenberg, od Quilitz przez Neu Hardenberg do Marxwalde i z powrotem. Szczególną uwagę poświęcono zmianie nazwy na Marxwalde w 1949 r., jej przyczynom, wpływom politycznym i roli przedstawicieli gminy, a także znaczeniu Karola Marksa, które zostały przedstawione na podstawie protokołów i dokumentów z tamtego okresu. Wydarzenia te pokazują, jak zmiany polityczne kształtują lokalną tożsamość.

    Chcielibyśmy podziękować naszemu gospodarzowi w Kulturhaus Küstrin-Kietz, naszym partnerom projektu i prelegentom, naszym tłumaczom, naszemu fotografowi panu Ahrendtowi i naszemu zespołowi filmowemu z Parkosmedia. Chcielibyśmy również podziękować naszemu sponsorowi i aktywnym uczestnikom sympozjum.

    Zdjęcia ©Miasto Seelow, zdjęcia Klaus Ahrendt

  • Warsztaty specjalistyczne "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury w 1945 r. w regionie Oder-Warthe"

    Warsztaty specjalistyczne "Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury w 1945 r. w regionie Oder-Warthe"

    25 czerwca 2025 r., Ośrodek Kultury Gminy Słońsk (PL)

    Warsztaty służyły przygotowaniu treści sympozjum zaplanowanego na początek listopada 2025 r. w Küstrin-Kietz. Skupiono się na złożonej polsko-niemieckiej historii w regionie przygranicznym, szczególnie po II wojnie światowej, i omówiono metody przekazywania tej historii młodszym pokoleniom. Uczestnicy, w tym przedstawiciele Niemiec i Polski, wymienili poglądy na temat różnych aspektów, takich jak praca muzealna, dziedzictwo kulturowe i kultura pamięci oraz podkreślili znaczenie wspólnego pogodzenia się z przeszłością. Zaprezentowano kilka projektów i inicjatyw, które mają na celu promowanie zrozumienia wspólnej historii i wzmocnienie dialogu polsko-niemieckiego.

    Na podstawie prezentacji inicjatyw i raportów z doświadczeń omówiono tematy pamięci w związku ze skutkami wydarzeń z 1945 r. dla ludności po obu stronach Odry, w tym przesunięcie Polski na zachód, ucieczkę, wypędzenie, przymusową migrację, oparte na ideologii zmiany w niemieckich i polskich kulturach pamięci, utratę kultury, interpretację dzisiaj - lekcje na jutro.  

    W stymulującej dyskusji, która nastąpiła później, dodano różne perspektywy i tematy, w tym

    • Zrabowane artefakty z całej Polski w dworach w regionie
    • "spalona ziemia" przez armię radziecką jako zemsta za wcześniejszy atak i zniszczenie nazistowskich Niemiec
    • Zalecenie dotyczące dialogu między polsko-niemieckimi muzeami w celu nadania impulsu wspólnej edukacji
    • Wybór tytułu sympozjum: pozytywne skojarzenia
    • "Procesy zawłaszczania kultury"
    • Filmy, kultura i sztuka jako narzędzia przekazywania historii
    • Rekomendacja dla 2 filmów o historii miasta Landsberg (YouTube)
    • wiele osobistych historii uczestników z rodzinnymi korzeniami w regionie.

    Ostatnim punktem programu była wizyta w Muzeum Martyrologicznym w Słońsku, po którym szczegółowo oprowadzał prof. Smolińskiego. Tutaj również uczestnicy opowiadali o swoich osobistych doświadczeniach w rozmowach ze współczesnymi świadkami w swoich rodzinach.

  • Dziedzictwo forteczne regionu Odra-Warta

    Dziedzictwo forteczne regionu Odra-Warta

    Europa ma bogatą i zróżnicowaną architekturę twierdz. Reprezentuje ona europejską historię różnych epok i stanowi doskonałą bazę dla ekscytującej turystyki kulturowej.

    Europejski Szlak Kulturowy na rzecz Dziedzictwa Twierdzy -FORTE CULTURA– zjednocza obecnie ponad 80 stacji w 17 krajach. Założono ją w 2014 roku w Kostrzynie nad Odrą (Fortunat Küstrin).

    Region Oder-Warthe jest również domem dla licznych ufortyfikowanych zabytków czekających na zdobycie. Należą do nich średniowieczne zamki, zamki warowne, system twierdzy Küstrin oraz bunkry i linie obronne z czasów II wojny światowej i zimnej wojny.

    Mapa twierdz regionu Odra-Warta, ©ECCOFORT

    Dziś twierdze straciły swoje funkcje militarne. Są zabytkami pełnymi życia i kultury, które mogą być spokojnie zdobywane przez turystów. Odwiedź koncerty, festiwale, rekonstrukcje, imprezy dla dzieci, wystawy sztuki lub wydarzenia sportowe
    w twierdzach, np. w ramach Europejskiego Lata Twierdz. Poznaj historię twierdz, ich budowniczych, mieszkańców i zdobywców w muzeach i wirtualnych światach. Ciesz się wspaniałymi doświadczeniami na Europejskim Szlaku Kulturowym FORTE CULTURA a zwłaszcza w regionie Odra-Warta.

    Z okazji 10-lecia FORTE CULTURA, w listopadzie 2024 roku w Kostrzynie nad Odrą a Międzynarodowy kongres specjalistyczny z wycieczkami miało miejsce. Ponadto wydano broszurę informacyjną o dziedzictwie fortecznym regionu Odry-Warty, współfinansowaną ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) w ramach programu współpracy INTERREG VI A Brandenburgia-Polska 2021-2027 oraz Funduszu Małych Projektów Euroregionu PRO EUROPA VIADRINA.

  • Warsztaty programu dla młodzieży Aktywna Pamięć

    Warsztaty programu dla młodzieży Aktywna Pamięć

    Program Active Remembrance Youth (ARYP) obejmuje dziewięć różnych wydarzeń wymiany młodzieży w całej Europie. Projekt jest organizowany przez Liberation Route Germany i trwa od 2024 do 2026 r. Jest finansowany przez UE i obejmuje partnerów z Holandii, Belgii, Luksemburga, Niemiec, Polski, Francji, Włoch i Czech.

    Celem projektu jest aktywne zaangażowanie i zainspirowanie młodych Europejczyków z różnych środowisk do odkrywania i upamiętniania II wojny światowej z różnych perspektyw. Poprzez serię spotkań z młodzieżą uczestnicy odwiedzą ważne miejsca związane z II wojną światową w całej Europie i zaangażują się w historię z pierwszej ręki. To wciągające doświadczenie zachęca do aktywnego uczenia się, w tym przeprowadzania wywiadów, selekcjonowania treści historycznych oraz tworzenia podcastów i filmów, z których wszystkie zostaną wykorzystane na wystawie internetowej.

    W październiku 2025 r. w regionie Odry-Warty odbył się tydzień wymiany młodzieży. 18 młodych ludzi z całej Europy poznawało wyjątkową historię naszego regionu w takich miejscach jak Slonsk, Kostrzyn nad Odrą, Seelow, Klessin i Berlin-Karlshorst. Ich zadaniem było zastanowienie się nad tą historią w podcastach i filmach, przeanalizowanie jej w wywiadach i zinterpretowanie jej z własnej perspektywy.

    Tydzień wymiany młodzieży na pograniczu polsko-niemieckim został zorganizowany przez Liberation Route Europe we współpracy z Liberation Route Poland, Liberation Route Germany i miastem Seelow, a sfinansowany przez Unię Europejską. Wstępny program i dalsze informacje można znaleźć na stronie https://www.lre-youth.eu.

  • Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945

    Wypędzenie, przymusowa migracja, utrata kultury 1945

    Wpływ przesunięcia Polski na zachód na region Odry i Warty

    Podprojekt projektu Interreg 6A "Pamięć łączy", finansowanego przez Unię Europejską (INTERREG VI A Brandenburg-
    Polska 2021-2027)

    Tak zwane przesunięcie Polski na zachód jest wynikiem II wojny światowej, opartym na postanowieniach z Jałty i Poczdamu. Doprowadziło ono do przesunięcia granic państwa polskiego na zachód. Polska straciła znaczną część swoich wschodnich terytoriów na rzecz Związku Radzieckiego, otrzymując w zamian dawne terytoria niemieckie na zachodzie.. Ta reorganizacja zmieniła mapę Europy Środkowej i stała się podstawą głębokich przemian w regionie Odry i Warty.

    Obejmowało to również przesiedlenie milionów ludzi, co doprowadziło do całkowitej zmiany struktury ludności w regionie Odry i Warty. Niemieccy mieszkańcy uciekali lub byli wysiedlani, podczas gdy Polacy ze wschodnich terenów i innych części kraju byli przesiedlani na „odzyskane tereny“. Ta przymusowa migracja pozostawiła po sobie luki w kulturze pamięci oraz puste archiwa w muzeach regionalnych, kościołach i urzędach. Pamięć o wysiedleniach i przymusowej migracji do dziś kształtuje zbiorową pamięć regionu przygranicznego.

    Ponadto infrastruktura regionu została niemal całkowicie zniszczona w wyniku zaciętych walk pod koniec wojny. Nowe stosunki własnościowe oraz konieczność reorganizacji zakładów produkcyjnych i struktur rolniczych spowodowały dalsze głębokie zmiany.

    Projekt „Erinnerung verbindet” (Pamięć łączy) dotyczy złożonej historii niemiecko-polskiej w regionie przygranicznym. W ramach działań projektowych dokumentowana i promowana jest wzajemna wiedza oraz dialog na temat wysiedleń, przymusowej migracji i utraty kultury w 1945 roku w regionie Odry i Warty. Oferty edukacyjne i turystyczne mają na celu przybliżenie szczególnej historii regionu Odry i Warty oraz jego mieszkańców.

  • 900 lat diecezji Lebus (2025)

    900 lat diecezji Lebus (2025)

    Podprojekt projektu Interreg 6A "Pamięć łączy", finansowanego przez Unię Europejską (INTERREG VI A Brandenburg-
    Polska 2021-2027)

    Od stycznia 2025 r. w Muzeum Miejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą realizowany jest szeroko zakrojony transgraniczny projekt badawczy i wystawienniczy w związku z 900. rocznicą założenia średniowiecznego biskupstwa Lebus. Jest to część projektu Interreg "Pamięć łączy - Pamięć łączy" (BBPL0100043), który jest realizowany wspólnie z miastem Seelow i gminą Słońsk i który ponownie ocenia ważne rozdziały polsko-niemieckiej historii regionalnej ponad granicami.

    Podprojekt realizowany we frankfurckim Muzeum Miejskim i Regionalnym poświęcony jest sztuce i architekturze na terenie historycznej diecezji lubuskiej. Niemieccy i polscy naukowcy pracują obecnie nad rejestracją i analizą zabytków architektury i sztuki diecezji, która niegdyś łączyła obszary na wschód i zachód od środkowej Odry.

    Wyniki badań zostały zaprezentowane na 12 i 13 czerwca 2025 r. w a Polsko-niemieckie sympozjum we frankfurckim Kościele Mariackim przedstawione.

    Mają one zostać opublikowane w dwujęzycznej antologii jesienią 2026 roku.

    W tym samym czasie w Muzeum Viadrina powstaje polsko-niemiecka wystawa objazdowa. Jej celem jest przybliżenie mieszkańcom obszaru dawnej diecezji jej burzliwej historii i różnorodnych zabytków sztuki. Od stycznia 2026 r. bogato ilustrowana wystawa panelowa będzie podróżować po historycznej diecezji lubuskiej po obu stronach Odry i będzie prezentowana przez miesiąc w 12 różnych niemieckich i polskich miastach, w tym we Frankfurcie nad Odrą, Ośnie Lubuskim, Kostrzynie nad Odrą, Gorzowie Wielkopolskim, Fürstenwalde, Zielonej Górze, Lubuszu, Międzyrzeczu, Münchebergu, Neuzelle, Sulęcinie i Witnicy.

    Jeśli chcesz poznać historię diecezji Lebus w historycznym miejscu i dowiedzieć się więcej o jej bogatej historii, polecamy tegoroczną wycieczkę Culture.Landscape.Excursion organizowaną przez Muzeum Viadrina. Odbędzie się ona w piątek 9 maja 2025 r. w dawnym mieście biskupim Lebus.

    Aktualne informacje na temat projektu "900 lat diecezji Lebus" można znaleźć na stronie internetowej Muzeum Viadrina pod adresem: www.museum-viadrina.de/Kurzmenü/Projekte/

  • Villa Wagener, Kostrzyn nad Odrą

    Villa Wagener, Kostrzyn nad Odrą

    Villa Wagener to dawna willa fabrykancka, zbudowana w XIX-wiecznym Küstrinie przez rodzinę Wagenerów (fabryka maszyn, kotłów parowych i miedzi w Cüstrin-Neustadt). Był to jeden z niewielu budynków, które przetrwały ciężkie bombardowanie przez Armię Czerwoną wiosną 1945 roku, a następnie był wykorzystywany jako centrum administracyjne radzieckich sił okupacyjnych, a później miasta Kostrzyn nad Odrą.

    Nieużytkowany od 2006 roku, został przekształcony w nowoczesne polsko-niemieckie centrum komunikacji i kreatywności.

  • Budynek stacji kolejowej Seelow (Mark)

    Budynek stacji kolejowej Seelow (Mark)

    Dawny budynek dworca kolejowego Seelow (Mark) to reprezentacyjny budynek użytkowy z XIX wieku, zbudowany w typowym stylu architektury kolejowej. Budynek dworca z czasów Cesarstwa Niemieckiego utracił swoją funkcję, chociaż stacja kolejowa na trasie Frankfurt (Oder) – Eberswalde nadal działa. Koleją można dojechać do metropolii Berlina i regionalnych miejsc pamięci. Ponadto miejsce to służy jako przystanek regionalnych autobusów, a tuż obok dworca przebiegają trasy rowerowe i szlaki turystyczne (E 11).

    W ramach projektu finansowania budynek został gruntownie odnowiony i przekształcony w pracownię historyczną z centrum dokumentacji. Na 200 metrach kwadratowych bez barier na parterze powstało nowoczesne, przypominające muzeum miejsce nauki i doświadczeń w zakresie najnowszej historii regionu, korespondujące z oddalonym o 300 metrów miejscem pamięci "Seelower Höhen". Na piętrze znajduje się mieszkanie projektowe oraz pomieszczenia biurowe i archiwalne.

    Organizatorem nowego miejsca pamięci jest Stowarzyszenie Historyczno-Krajobrazowe Gusow-Platkow e.V. Koncepcja wystawy dotyczy przełomowego okresu przedwojennego, wojennego i powojennego między 1930 a 1960 rokiem:

    „Tematem wystawy jest los regionu Brandenburgii w połowie XX wieku. Chodzi o doświadczenia reżimu nazistowskiego i wojny, ucieczkę, odbudowę i socjalizm. Wystawa jak przez lupę pokazuje, jak „wielka historia” wpłynęła na mały region nad Odrą i jego mieszkańców, jakie warunki panowały tu przed wojną i jakie były jej długofalowe skutki. W przeciwieństwie do utrwalonej pamięci o bitwie pod Seelow, planowana wystawa przedstawia zmianę perspektywy. W centrum uwagi znajdują się znaleziska i relacje z doświadczeń mieszkańców regionu”.

    Miasto Seelow realizowało następujące główne cele w ramach podejścia projektowego:

    • Utworzenie warsztatów historycznych poświęconych szczególnej historii dzisiejszego regionu przygranicznego od 1930 roku.
    • uzupełnienie tematyczne i przestrzenne ekspozycji muzealnej Miejsca Pamięci Seelower Höhen oraz poszerzenie zakresu oddziaływania
    • Stworzenie stałej ekspozycji oraz wystaw tematycznych
    • Utworzenie centrum dokumentacyjnego służącego pogłębieniu badań i prezentacji tego okresu histor
    • Utworzenie biura ds. zarządzania siecią transgranicznego klastra turystycznego „Pamięć łączy”
    • Połączenie z innymi miejscami pamięci jako marka turystyczna i kompleksowa oferta regionu Odra-Warta, w szczególności z centrum komunikacyjnym w Kostrzynie nad Odrą i centrum edukacji historycznej w Słońsku.
    • Trwała zmiana przeznaczenia obiektu o znaczeniu historycznym

    W 2023 roku oficjalnie otwarto Muzeum Stacji Historycznej Seelow (Mark): www.geschichtsstation-seelow.de

    Niedaleko dworca kolejowego znajduje się Miejsca Pamięci Wzgórza Seelowskie znajduje się miejsce upamiętniające smutek i ostrzegające przed bitwą o tej samej nazwie, która miała miejsce w 1945 roku. Pomnik (zwycięski) żołnierza radzieckiego wraz z cmentarzem wojennym jego towarzyszy broni u jego stóp nadają mu ograniczoną perspektywę pamięci. Miejsce pamięci zawiera również małe muzeum i wystawę sprzętu wojskowego. To miejsce o znaczeniu międzynarodowym ma zostać wzbogacone o regionalną perspektywę dzięki „stacji historycznej” w bezpośrednim sąsiedztwie, która stanowi ważne uzupełnienie „światowego spojrzenia” na miejsce pamięci Seelower Höhen.