Brandenburg an der Havel, 4.-5. listopada 2026
Jak można zaprojektować miejsca pamięci i upamiętnienia w taki sposób, aby osoby z niepełnosprawnościami nie tylko odkrywały historię, ale także współtworzyli jej przekazywanie? Ta kwestia była głównym tematem warsztatu fachowego szkolenia „Turystyka edukacyjna z osobami z niepełnosprawnościami“ w dniach 4 i 5 listopada 2026 r. w Brandenburgie nad Havelą. W ramach niemiecko-polskiego projektu o nazwie „Żywe miejsca pamięci“ wydarzenie poświęcone było transgranicznemu wymianie wiedzy i doświadczeń oraz opracowywaniu inkluzywnych ofert turystycznych dla osób z niepełnosprawnościami.
Z pomocą Pamiętnik ofiar mordów eutanazji w Brandenburgie nad Havelą Było to miejsce, w którym historyczna odpowiedzialność i współodpowiedzialność współczesności spotykały się bezpośrednio. W terenie byłego starego zakładu hodowlanego w 1940 roku nazistowscy przywódcy dokonali zamordowania ponad 9 000 pacjentek i pacjentów w ramach tak zwanej „akcji T4“. Pamiętnik upamiętnia ofiary i stawia kwestię wykluczenia, godności człowieka i prawa do równych możliwości uczestnictwa w życiu społeczności w centrum obecnych debat.
Specjalne połączenie z tematem warsztatu stanowi kompleksowa praca edukacyjna na miejscu: osoby z trudnościami w nauce wspólnie z pracownikami pomnika pamięci podążają za przewodnikiem po wystawie i przekazują historię w prostym języku. W ten sposób nie są one jedynie adresatami oferowanych programów edukacyjnych, lecz aktywnie uczestniczą w kształtowaniu edukacji historyczno-politycznej.
Ten przykład praktyki stanowił główny temat warsztatu fachowego – w połączeniu z pytaniem, jak takie podejścia uczestniczące mogą zostać zaimplementowane w miejscach pamięci i upamiętnienia, które partnerzy projektu planują opracować. 4 listopada uczestnicy przeżyli zorganizowaną wycieczkę i następnie wnikliwie podjęli intensywny dialog fachowy.
Trzy prelekcje z zakresu wiedzy specjalistycznej uzupełniły 5 listopada fachowy dialog: Melanie Wahl i Birger Höhn zaprezentowały pamiątkową miejscowość Pirna-Sonnenstein, Arjun Pfaffstaller – szkołę i pamiątkowy plac w Hartheim w Austrii. Stana i Stefan Schenck poświęcili się w artykule „andersartig gedenken – partizipative Erinnerungskultur“ aktywnemu współtworzeniu pamięci. Prispieć tym samym pozwoliły na kolejne perspektywy wspólnego podejścia do inkluzywnej pracy edukacyjnej i pamięci.
Pamiętnik Pirna-Sonnenstein
Melanie Wahl i Birger Höhn, Gedenkstätte Pirna-Sonnenstein
Od placówki szkoleniowej do miejsca zbrodni
8 lipca 1811 roku na Górze Słonecznej nad Pirną została otwarta „Królewsko-Saksońska Instytucja Leczenia i Żywienia“. Była to pierwsza trwale istniejąca instytucja dla osób chorych psychicznie w Niemczech. Dzięki terapii zajęciową i muzycznej uważano ją w XIX wieku za przykładową placówkę o europejskim znaczeniu. Pierwszy wojny światowej i przejęcie władzy przez nazistów w 1933 roku to zakończyło to humanistyczne ideały. Następnie nastąpiły ograniczone formy terapii, przymusowe sterylizacje oraz „szczególne koszty“ dla chorych przewlekłych.
Morderstwa w latach 1940/41
W 1939 roku zakład został zamknięty. Część jego infrastruktury została przekształcona w obóz zagłady „Aktion T4“. W latach 1940 i 1941 w tym miejscu około 14 000 osób, głównie osób psychicznie chorych i osób niepełnosprawnych, zostało zamordowanych w komorze gazowej w piwnicy. Latem 1941 roku ponad tysiąc więźniów z obozu koncentracyjnego zginęło w ramach „Sonderbehandlung 14f13“. Po 1989 roku ten niemal zapomniany zbrodnia znowu znalazł się w centrum uwagi publicznej. Od 1991 roku mieszkańcy Pirny i członkowie rodzin zamordowanych starają się o utworzenie miejsca pamięci. W czerwcu 2000 roku obelisk został otwarty.
W tym dniu wliczone jest również pośrednictwo
Oprócz klasycznych przewodników istnieje także „przewodnik w języku zrozumiałym“. Koncepcja została opracowana we współpracy z osobami z trudnościami w nauce, a one pełnią znaczną część pracy przekazywania wiedzy. Struktura przewodnika jest podobna do tej w Brandenburgii, która była źródłem wzorców:
- Impuls do historii tego miejsca.
- Wspólne podejście do tematu wykluczenia osób niepełnosprawnych w okresie nazizmu.
- Zwiedzanie, podczas którego stacje na drodze do obozu zagłady stają się zrozumiałe dzięki biograficznym przykładom.
- Runda refleksji, w której odbijane są obrazy i uczucia.
Oferta skierowana jest przede wszystkim do szkół kształcenia zawodowego i szkół technicznych, w szczególności do zawodów medycznych i opiekuńczych. Grupy liczą maksymalnie 15 osób, a czas trwania kursu wynosi około trzech godzin.
Przewodnicy z niepełnosprawnościami: doświadczenia i rozwój
Podczas nazistowskiego panowania osoby z niepełnosprawnościami były uznawane za „niepotrzebne do życia“ i systematycznie mordowane. Podczas przewodnictwa po miejscu „eutanazji“ przez Muzeum Pamięci, osoby z trudnościami w uczeniu się stają się uczestnikami dialogu. Dzięki temu wzmacnia to świadomość inkluzywności i eliminuje lęki i błędne informacje. Dialog na równym poziomie zmienia sposób postrzegania tematu: odwiedzający poznają osoby z niepełnosprawnościami jako osoby przekazujące wiedzę, a nie jako obiekty historii.
Wniosek Pomnik upamiętniający miejsce wykluczenia przekształca się w miejsce uczestnictwa. Ludzie z niepełnosprawnościami sami przekazują, co zostało zrobione tym, którzy są podobni do nich.
Prace nad dostępnością i inkluzyjnością w szkole i na cmentarzu w Hartheim w Austrii
Dr. Mag. Arjun Pfaffstaller, Muzeum Wiedzy i Pamięci w zamku Hartheim
Muzeum Szkoleniowe i Pamięci Schloss Hartheim konsekwentnie rozwija dostępność dla osób niepełnosprawnych i integrację, aby jak najwięcej osób mogło samodzielnie odkrywać historię tego miejsca.
Pamięć i odpowiedzialność
Zamek Hartheim jest ściśle związany z historią osób z niepełnosprawnościami, trudnościami w uczeniu się i chorobami psychicznymi. W latach 1940–1944 nazistowscy przywódcy zorganizowali tam akcję T4 oraz „specjalną procedurę 14f13“, w wyniku której zamordowano około 30 000 osób. Muzeum edukacyjne i pamiątkowe miejsce dostarcza tej historii i rozumie dostępność jako istotny element odpowiedzialnej kultury pamięci.
Bezpieczeństwo dostępu jest stale rozszerzane
Już podczas otwarcia przeprowadzono prace budowlane, opracowano plany orientacyjne dotykowe oraz indywidualne obrazy reliefowe. Od tego czasu dołączono wyrównane krawędzie drzwi, teksty oraz broszury z przewodnikiem po muzealnym terenie w prostym języku oraz broszury w języku Braille’a zarówno w języku polskim, jak i angielskim.
Cyfrowe oferty uzupełniają również wizytę: aplikacja poświęcona miejscowi pamięci i wystawie „Wartość życia“ oferuje teksty przestrzenne w języku znakowym, prosty język na poziomach A2 i B1, kilka języków obcych oraz funkcję czytania na głos, dzięki czemu informacje są dostępne dla różnych potrzeb.
Wzięcie udziału zamiast zwykłej dostępności
Główny nacisk kładziony jest na aktywne zaangażowanie osób z trudnościami w uczeniu się. Wspólnie opracowali one materiały towarzyszące w łatwo zrozumiałym języku. Ich celem jest umożliwienie spotkań na równym poziomie, wzmacnianie poczucia własnej wartości oraz wspieranie wymiany doświadczeń podczas wizyty.
Dzięki projekcie „Nasze historie“ Ten model zostanie kontynuowany. Planowane są podwójne systemy kierownicze dla osób niewidomych i niedowidzących, bardziej niedyskryminujące rozwiązania ewakuacyjne oraz wsparcie w języku migowego w Austrii. Jednocześnie kobiety z Instytutu Hartheim zostaną przeszkolone w roli przewodników i ekspertek. Forma przyszłych wsparcia w formie tandemu zostanie opracowana wspólnie z nimi.
Dostępność dla osób niepełnosprawnych w zamku Hartheim oznacza zatem nie tylko eliminację przeszkód, ale także włączenie osób niepełnosprawnych do procesu pośrednictwa.
myślenie inaczej – kultura pamięci w systemie partypozycji
Stana i Stefan Schenck, w składzie gUG
Stefan Schenck przedstawia w swojej prezentacji, jak przekazanie ksiąg aktów zmarłych z dawnej placówki opieki medycznej Meseritz-Obrawalde do Archiwum Państwowego w Berlinie w 2010 roku doprowadziło do powstania kulturowej przestrzeni pamięci dla ofiar „eutanazji“ dokonywanej przez nazistów w Niemczech, w sposób zintegrowany i bez żadnych barier. W swojej prezentacji skupia się on na platformie gedenkort-T4.eu i ogłosić inkluzywny okrągły stół T4, jako kamień milowy w inkluzywnym przekładaniu informacji oraz jako kamień milowy oficjalnego konkursu na projekt miejsca pamięci i informacji przy ulicy Tiergartenstraße 4 oraz konferencji grupy roboczej gedenkort-T4.eu 2013.
Pamięć musi być dostępna w wymiarze przestrzennym, językowym, komunikacyjnym i treściowym; osoby z niepełnosprawnościami muszą współtworzyć kulturę pamięci („Nic bez nas, bez nas!“). Młodzi ludzie odnawiają kulturę pamięci, jeśli im się to daje możliwość.
Następnie Stana Schenck przedstawiła ogólnokrajowy konkurs szkolny „andersARTig gedenken“.
W „Andersartig gedenken“ grupy teatralne opracowują na scenie historie życia ofiar zbrodni „eutanazji“ nazistowskich. Prezentacja wprowadza w konkurs oraz wyjaśnia jego cele i kryteria. Pokazuje także, jak działa jury, prezentuje przykłady dotychczasowych przedstawień teatralnych oraz pozwala na zadawanie pytań. Konkurencja ma na celu pozbycie się biografii ofiar przed zapomnieniem i przywrócenie im godności poprzez wspólne przypominanie, opowiadanie i ukazanie. Jednocześnie grupy mają zastanowić się, jak ludzie z i bez niepełnosprawności żyją dziś ze sobą. To może odbywać się podczas procesu prób lub być częścią narracji na scenie. Wśród uczestników znajdują się także produkcje dla dorosłych. Językiem współpracy w ramach szkoły jest wyraźnie mile widziane.
Jury oceniła przedstawione utwory w 2026 roku według czterech kryteriów. Największy wpływ mają „idea i forma przedstawienia“ oraz „integracyjny podejście“ z maksymalnie 30 punktami każda. „Kreatywny wymiar“ i „historyczny wymiar“ mają maksymalnie 20 punktów każda. Dotyczy to wyboru biografii i formy narracji, scenografii, dźwięku, światła i gry oraz starannego stosowania się do historycznych faktów. Możliwe są także odniesienia do innych tematów związanych z różnorodnością, takich jak migracja, ucieczka lub antyrasizm. Jak mocno konflikt wywiera wpływ, pokazują głosy młodych uczestników. Wielu nie znało wcześniej pojęcia „eutanazja“ i jest wstrząśnięte tym, co się stało. Życzą sobie, by temat ten otrzymał więcej uwagi. Więcej informacji można znaleźć na andersartig-gedenken.de.
Konkurs ten jest zatem kolejną inicjatywą wspierającą zrównoważone przekazywanie wiedzy na temat historii zbrodni nazistowskich w obozach koncentracyjnych.
Galeria zdjęć
Dziękujemy Fundacji Brandenburgische Gedenkstätten – Gedenkstätte Opfer der Euthanasie-Morde za gościnę oraz miastu Seelow za zorganizowanie warsztatu fachowego.
